ناسا در «تصویر روز نجومی» ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ تصویری منتشر کرد که سه جرم کیهانی ناشناخته و آبی‌رنگ را در صورت فلکی ذات‌الکرسی نشان می‌دهد؛ ساختارهایی کم‌نور و شبح‌گونه که با حدود ۱۰۰ ساعت رصد پیاپی و یک فیلتر مخصوص آشکار شده‌اند. این اجرام تازه، که به جمع «شبح‌های ذات‌الکرسی» پیوسته‌اند، هنوز برای اخترشناسان یک راز حل‌نشده‌اند: دقیقاً چه چیزی آن‌ها را به درخشش واداشته است؟
«تصویر روز نجومی» ناسا (APOD) هر روز یک تصویر متفاوت از کیهان را همراه با توضیح یک اخترشناس حرفه‌ای منتشر می‌کند و تصویر این هفته، یکی از رازآلودترین قاب‌های ماه‌های اخیر است؛ سه لکه آبیِ مه‌آلود که در میان ستارگان و ابرهای گازی سرخ‌رنگِ منطقه شناورند. جالب اینکه انتشار این تصویرِ «اشباح» دقیقاً در روزهای پایانی اکتبر رخ داده؛ فصلی که آسمان شب، خودش حال‌وهوای رازآلود دارد.
شبح‌های قدیمی ذات‌الکرسی؛ IC ۵۹ و IC ۶۳ چه هستند؟
لقب «ارواح ذات‌الکرسی» (Ghosts of Cassiopeia) از مدت‌ها پیش به دو سحابی IC ۵۹ و IC ۶۳ داده شده است؛ دو ابر عظیم گاز و غبار که در نزدیکی سامانه چندستاره‌ای گاما ذات‌الکرسی (γ Cassiopeiae) قرار دارند. IC ۶۳ که معروف‌ترینِ این دو است، حدود ۵۵۰ سال نوری از زمین فاصله دارد و شکلش واقعاً شبیه یک شبح است: پیکری مه‌آلود با زائده‌های بلند و نیمه‌شفاف.
اما چرا این ابرها می‌درخشند؟ پاسخ در همسایه پرنورشانهاست. تابش پرانرژی فرابنفش ستاره گاما ذات‌الکرسی به اتم‌های هیدروژن این سحابی‌ها برخورد می‌کند و گاز را به رنگ سرخ به درخشش درمی‌آورد. در همان حال، ذرات غبارِ داخل ابرها نور آبی‌ـ‌سفید ستاره را بازتاب و پراکنده می‌کنند. نتیجه، ترکیبی از سرخیِ گاز داغ و آبیِ نور بازتابی است که به این منطقه چهره‌ای شبح‌گونه داده است.
خودِ گاما ذات‌الکرسی ستاره‌ای فوق‌العاده درخشان است؛ انرژی خروجی آن ده‌ها هزار برابر خورشید برآورد می‌شود. این ستاره از نوع «Be» است؛ یعنی ستاره‌ای داغ و بسیار چرخان که قرصی از گاز داغ به دور خود دارد و درخششش با نوسان همراه است. چنین ستاره‌ای نه‌فقط ابرهای اطرافش را روشن می‌کند، بلکه به‌تدریج آن‌ها را می‌تراشد و تبخیر می‌کند؛ به بیان دقیق‌تر، IC ۵۹ و IC ۶۳ همین حالا هم در حال فرسایش و تبخیر شدن زیر تابش سهمگین همسایه‌شان هستند و شاید چند صد هزار سال دیگر چیزی از شکل شبح‌گونه امروزشان باقی نماند.
شبح‌های تازه ذات‌الکرسی چگونه آشکار شدند؟
کشف تازه، حاصل کار گروهی از عکاسان نجومی رصدخانه «استارفرانت» (Starfront Observatories) است. آن‌ها برای شکار این ساختارهای بسیار کم‌نور، حدود ۱۰۰ ساعت نوردهی انباشته انجام دادند و از یک فیلتر مخصوص استفاده کردند؛ فیلتری که فقط نور تابش‌شده از اکسیژن یونیزه‌شده را از خود عبور می‌دهد. این همان خط نشری اکسیژن دو بار یونیزه‌شده (O III) است که در طول‌موج حدود ۵۰۰ نانومتر می‌درخشد و عکاسان نجومی با فیلترهای باریک‌باند، آن را از میان نور آلوده شهرها و درخشش بقیه اجرام جدا می‌کنند.
دقیقاً همین ترفند بود که سه جرم ناشناخته را از دل تاریکی بیرون کشید؛ اجرامی که در تصویر با رنگ آبی ظاهر می‌شوند، چون امضای نوری‌شان همان اکسیژن یونیزه‌شده است. نکته جالب این است که تیم رصدی از عموم علاقه‌مندان هم دعوت کرده در ادامه این پروژه مشارکتی به آن‌ها کمک کنند؛ نشانه‌ای از اینکه مرز میان رصد حرفه‌ای و آماتوری در نجوم امروزی هر روز باریک‌تر می‌شود.
سه جرم تازه فعلاً با نام‌های ساده «جرم ۱»، «جرم ۲» و «جرم ۳» شناخته می‌شوند:
- جرم ۱: لکه‌ای آبی و مه‌آلود که شاید یک سحابی سیاره‌نما باشد؛ البته به شرطی که یک کوتوله سفید در مرکز آن پیدا شود.
- جرم ۲: ساختاری کشیده و کم‌نور در میان ابرهای گازی منطقه که ماهیتش هنوز نامشخص است.
- جرم ۳: احتمالاً اکسیژنِ فشرده و داغ‌شده‌ای که در جلوی موجِ حرکتیِ سامانه گاما ذات‌الکرسی انباشته شده است.
این ارواح کیهانی از کجا آمده‌اند؟
بزرگ‌ترین پرسش این است: چه چیزی اکسیژن این اجرام را یونیزه کرده و آن‌ها را به درخشش واداشته است؟ ناسا یک فرضیه جالب مطرح می‌کند: سامانه گاما ذات‌الکرسی در حال حرکت در میان گاز و غبار بین‌ستاره‌ای است و مثل سینه یک قایق تندرو، ماده را در جلوی خود انباشته و فشرده می‌کند. اگر این تصویر درست باشد، «جرم ۳» همان اکسیژنِ فشرده و داغِ این «شوک کمانی» (bow shock) است؛ موجی که از برخورد بادهای ستاره‌ای با محیط میان‌ستاره‌ای ساخته می‌شود.
درباره «جرم ۱» هم حدس دیگری وجود دارد: شاید ما با یک سحابی سیاره‌نما طرف هستیم؛ یعنی پوسته گازیِ بیرون‌ریخته‌شده از یک ستاره در حال مرگ. وقتی ستاره‌ای هم‌جرم خورشید به پایان عمرش می‌رسد، لایه‌های بیرونی‌اش را به فضا می‌دمد و هسته داغ و برهنه‌اش — یک کوتوله سفید — باقی می‌ماند؛ تابش فرابنفش همین هسته است که پوسته گازی را به درخشش درمی‌آورد. اثبات این حدس به یک شرط بستگی دارد: پیدا شدن یک کوتوله سفید در مرکز «جرم ۱». تا آن روز، منشأ این سه شبح کیهانی همچنان رازی برای حل کردن باقی می‌ماند.
چرا کشف شبح‌های ذات‌الکرسی مهم است؟
این تصویر یک پیام روشن دارد: حتی مناطق آشنای آسمان شب هم هنوز ساختارهایی را در خود پنهان کرده‌اند که علم از وجودشان بی‌خبر است. تکنیک‌هایی مثل نوردهی بسیار طولانی و فیلترهای تخصصیِ عنصری، به اخترشناسان اجازه می‌دهد لایه‌های پنهانِ ابرهای گازی را ببینند و فرایندهای فیزیکیِ دوردست را مطالعه کنند.
این کشف یادآور ماجراهای مشابه اخیر هم هست؛ مثلاً همین چند روز پیش تلسکوپ فضایی اقلیدس به‌طور اتفاقی یک دنباله‌دار ناشناخته را کشف کرد و نشان داد که آسمان هنوز برای غافلگیری‌های ما جا دارد. اگر به رصد آسمان علاقه دارید، راهنمای تماشای بارش شهابی جباری را هم از دست ندهید؛ این شب‌ها آسمان پاییزی فرصت‌های خوبی برای رصد دارد.
برای دیدن جزئیات کامل و تصویر اصلی باکیفیت، می‌توانید به صفحه تصویر روز ناسا برای ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ سر بزنید.
ذات‌الکرسی را امشب از آسمان ایران ببینید
خبر خوب برای رصدگران: صورت فلکی ذات‌الکرسی با آن شکل W متمایزش، از عرض‌های جغرافیایی ایران در تمام طول سال دیده می‌شود و در شب‌های پاییز، حوالی نیمه‌شب در آسمان شمالی و شمال‌شرقی می‌درخشد. خودِ ستاره گاما ذات‌الکرسی هم با چشم غیرمسلح به‌راحتی دیده می‌شود و می‌توانید با یک دوربین دوچشمی ساده، ناحیه اطراف آن را کاوش کنید. اگر از آلودگی نوری شهرها دور شوید — مثلاً به حاشیه کویر یا سواحل کم‌نور جنوب — صورت فلکی را پرستاره‌تر و باشکوه‌تر خواهید دید؛ هرچقدر آسمان تاریک‌تر، جزئیات بیشتری از راه شیریِ پس‌زمینه هم نمایان می‌شود.
اما یک واقعیت را هم باید پذیرفت: شبح‌های تازه‌کشف‌شده آن‌قدر کم‌نورند که هیچ چشمی — حتی با تلسکوپ‌های آماتوری معمولی — نمی‌تواند آن‌ها را ببیند؛ دیدنشان فقط با ساعت‌ها نوردهی انباشته و فیلترهای تخصصی ممکن است. با این حال، دانستن اینکه درست همان‌جایی که به آسمان نگاه می‌کنید، سه شبح کیهانیِ تازه پنهان شده‌اند، لذت رصد را دوچندان می‌کند.
منبع اصلی این مطلب، توضیح رسمی ناسا در «تصویر روز نجومی» ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ است که در متاباکس منبع این نوشته ثبت شده است.