بارش شهابی ثوری یکی از صبورانه‌ترین نمایش‌های آسمان پاییز است؛ بارشی که به‌جای باران شهاب، هرازگاهی یک گلوله آتشین کند و درخشان تحویل می‌دهد که چند ثانیه در آسمان می‌ماند. در آبان ۱۴۰۵ (نوامبر ۲۰۲۶) این بارش دو اوج دارد: شب ۱۳ تا ۱۴ آبان برای شاخه جنوبی و شب ۲۰ تا ۲۱ آبان برای شاخه شمالی، هر دو زیر آسمانی کم‌مهتاب، چون ماه نو در ۱۸ آبان (۹ نوامبر) دقیقاً میان این دو اوج قرار گرفته است. در ادامه می‌بینید این بارش از کجا می‌آید، چرا شهاب‌هایش این‌قدر درخشان‌اند و چطور بهترین شانس دیدنشان را داشته باشید.
بارش شهابی ثوری چیست؟
بارش شهابی ثوری وقتی رخ می‌دهد که زمین در مسیر حرکت خود به دور خورشید از میان ابری از غبار و ذره‌های به‌جامانده از دنباله‌دار 2P/Encke عبور می‌کند. این ذره‌ها با سرعت حدود ۲۷ تا ۲۹ کیلومتر بر ثانیه وارد جو زمین می‌شوند، بر اثر اصطکاک داغ می‌شوند و ردی درخشان از خود به جا می‌گذارند؛ همان چیزی که ما «شهاب» می‌نامیم.
نام این بارش از کانون ظاهری آن می‌آید: شهاب‌های ثوری چنان به نظر می‌رسند که از حوالی صورت فلکی ثور (گاو) سرچشمه می‌گیرند. لازم نیست دقیقاً به کانون خیره شوید، چون شهاب‌ها می‌توانند در هر نقطه‌ای از آسمان ظاهر شوند. ثوری‌ها به دو شاخه جنوبی و شمالی تقسیم می‌شوند که زمین در زمان‌های متفاوتی از میان آن‌ها می‌گذرد؛ به همین دلیل به‌جای یک شب اوج، چند هفته فعالیت پیوسته و دو اوج جداگانه داریم.
دو شاخه بارش شهابی ثوری: جنوبی و شمالی
شاخه جنوبی از ۲۹ شهریور تا ۲۹ آبان (۲۰ سپتامبر تا ۲۰ نوامبر) فعال است. این شاخه دو مؤلفه دارد: مؤلفه سالانه که حدود ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر) به اوج رسید، و مؤلفه «ازدحام گلوله‌های آتشین» که شب ۱۳ تا ۱۴ آبان (۴ تا ۵ نوامبر) به اوج می‌رسد و همان شبی است که امسال بیشترین شانس دیدن یک گلوله آتشین را می‌دهد.
شاخه شمالی از ۲۸ مهر تا ۱۹ آذر (۲۰ اکتبر تا ۱۰ دسامبر) فعال است و اوج آن شب ۲۰ تا ۲۱ آبان (۱۱ تا ۱۲ نوامبر) است. کانون این شاخه کمی شمالی‌تر از شاخه جنوبی قرار دارد، اما برای چشم غیرمسلح تفاوت چندانی ندارد؛ هر دو شاخه شهاب‌هایی کند و درخشان تولید می‌کنند.
از اواخر مهر تا اواسط آبان هر دو شاخه هم‌زمان فعال‌اند و اوج تیزی ندارند؛ شب‌های اطراف اوج هم ارزش بیرون رفتن دارد.
تاریخ‌های اوج بارش شهابی ثوری در ۲۰۲۶
- شاخه جنوبی، اوج گلوله‌های آتشین: شب ۱۳ تا ۱۴ آبان (۴ تا ۵ نوامبر). ماه در این شب هلال رو به کاهش با حدود ۱۷ تا ۲۵ درصد روشنایی است و تا نزدیکی‌های سپیده‌دم طلوع نمی‌کند؛ پس بیشتر شب تاریک می‌ماند.
- ماه نو: ۱۸ آبان (۹ نوامبر). تاریک‌ترین شب میان دو اوج، و دلیل اصلی این‌که شرایط امسال برای رصد ثوری‌ها مساعد است.
- شاخه شمالی، اوج: شب ۲۰ تا ۲۱ آبان (۱۱ تا ۱۲ نوامبر). ماه هلال رو به افزایش است و اوایل شب غروب می‌کند، پس آسمان پس از آن تاریک می‌ماند.
نرخ معمول هر شاخه در شرایط ایدئال حدود ۵ شهاب در ساعت است و مجموع دو شاخه به حدود ۱۰ شهاب در ساعت می‌رسد. در عمل تعداد کمتری می‌بینید، اما برای ثوری‌ها عدد همه ماجرا نیست؛ یک گلوله آتشین درخشان، ارزش یک ساعت انتظار را دارد.
چرا شهاب‌های ثوری «گلوله آتشین» می‌شوند؟
بیشتر بارش‌های شهابی از ذره‌های غباری ریز ساخته می‌شوند، اما جریان ثوری ذره‌های درشت‌تری هم دارد؛ تکه‌هایی به‌اندازه سنگ‌ریزه و گاه بزرگ‌تر. وقتی چنین تکه‌ای وارد جو می‌شود، درخشان‌تر و کندتر از شهاب‌های معمولی می‌سوزد و گاهی تکه‌تکه می‌شود.
سرعت نسبتاً کم ثوری‌ها، حدود ۲۷ کیلومتر بر ثانیه برای شاخه جنوبی و ۲۹ کیلومتر بر ثانیه برای شاخه شمالی، هم در این حس نقش دارد. شهاب‌های سریع‌تر در کسری از ثانیه محو می‌شوند، اما یک ثوری کند چند ثانیه در آسمان می‌ماند و چشم فرصت می‌کند آن را دنبال کند. به همین دلیل است که رصدگران می‌گویند: «شهاب ثوری را نمی‌بینی؛ تماشایش می‌کنی.»
«گلوله آتشین» تعریف دقیقی دارد: شهابی که دست‌کم به‌درخشندگی سیاره زهره برسد. ثوری‌ها به‌طور غیرمعمولی سهم بالایی از چنین شهاب‌هایی دارند. در سال‌های عادی حدود یک درصد شهاب‌های ثوری گلوله آتشین‌اند، اما در سال‌های «ازدحام» که زمین از میان بخش متراکم‌تری از جریان می‌گذرد، این سهم می‌تواند به حدود ۷ درصد برسد. نمایش‌های استثنایی گذشته در سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۵ و ۲۰۲۲ رخ دادند و ازدحام متمرکز بعدی تا حدود سال ۲۰۳۲ پیش‌بینی نمی‌شود؛ پس ۲۰۲۶ سال عادی ثوری‌هاست، با همان شانس همیشگی یک یا دو گلوله آتشین در یک شب خوب.
دنباله‌دار مادر این بارش، 2P/Encke، دنباله‌داری کوتاه‌دوره با دوره حدود ۳٫۳ سال است.
چگونه بارش شهابی ثوری را ببینیم؟
برای دیدن بارش شهابی ثوری به هیچ ابزاری نیاز ندارید؛ نه تلسکوپ، نه دوربین دوچشمی. در واقع تلسکوپ فقط میدان دید را تنگ می‌کند و شانس دیدن شهاب را کم می‌کند. بهترین ابزار، چشم غیرمسلح و یک صندلی راحت یا زیرانداز است تا بتوانید مدت طولانی به آسمان نگاه کنید.
چند نکته ساده، شانس شما را به‌طرز چشمگیری بالا می‌برد:
- تاریک‌ترین جا را پیدا کنید: از نور مستقیم شهر دور شوید. حتی چند صد متر فاصله از چراغ‌های خیابان، تفاوت محسوسی ایجاد می‌کند. در جزیره قشم، ساحل‌های دور از آبادی یا دشت‌های باز، گزینه‌های خوبی‌اند.
- به چشم‌ها ۲۰ دقیقه فرصت بدهید: تطابق با تاریکی حدود ۲۰ دقیقه طول می‌کشد. در این مدت به صفحه گوشی نگاه نکنید؛ نور سفید گوشی تطابق را از بین می‌برد. اگر به نور نیاز دارید، چراغ قرمز کم‌نور بهترین گزینه است.
- به‌جای خیره شدن به یک نقطه، پهنه آسمان را ببینید: به پشت دراز بکشید و نگاهتان را در نیمه بالایی آسمان بچرخانید. شهاب‌ها در هر جهتی ممکن است ظاهر شوند.
- جهت نگاه در طول شب: در ساعات اولیه شب به سمت شرق نگاه کنید، جایی که صورت فلکی ثور طلوع می‌کند. کانون بارش حدود ساعت ۲ بامداد به بیشترین ارتفاع می‌رسد و پس از آن، نگاه به سمت غرب بهتر است. بهترین بازه کلی، پس از نیمه‌شب تا سپیده‌دم است.
- صبور باشید: ثوری‌ها بارش پرتعدادی نیستند. دست‌کم یک ساعت وقت بگذارید و انتظار نداشته باشید در ۱۰ دقیقه اول چیزی ببینید. صبر، بخش اصلی رصد این بارش است.
- لباس گرم و نوشیدنی گرم همراه داشته باشید: شب‌های آبان حتی در جنوب هم خنک می‌شوند و لرز، زودتر از شهاب‌ها شما را به داخل برمی‌گرداند.
رصد بارش شهابی ثوری از قشم و ایران
ثوری‌ها از هر دو نیم‌کره زمین دیده می‌شوند، اما در نیم‌کره شمالی پرتعدادترند؛ چون کانون بارش در آسمان شمالی بالاتر می‌آید. ایران با عرض جغرافیایی میانی شمالی، جای مناسبی برای این بارش است و جزیره قشم با آسمان‌های باز و آلودگی نوری کمتر نسبت به شهرهای بزرگ، شرایط خوبی دارد.
در شب‌های اوج، صورت فلکی ثور با ستاره درخشان دبران و خوشه پروین در نزدیکی آن، راهنمای خوبی است. ماه در هر دو شب اوج یا دیر طلوع می‌کند یا زود غروب می‌کند، پس کافی است طوری بایستید که نورش مستقیم در چشم نباشد.
اگر آسمان ابری بود، ناامید نشوید؛ اوج ثوری‌ها تیز نیست و شب‌های قبل و بعد از اوج هم شهاب دارند.
عکاسی از بارش شهابی ثوری
عکاسی از شهاب، بازی صبر و نوردهی طولانی است. دوربین را روی سه‌پایه بگذارید، لنز را بازترین حالت ممکن تنظیم کنید و نوردهی‌های پی‌درپی ۱۵ تا ۳۰ ثانیه‌ای بگیرید. شهاب‌ها غیرقابل‌پیش‌بینی‌اند، پس به‌جای تلاش برای شکار یک شهاب خاص، بگذارید دوربین ساعت‌ها عکس بگیرد و بعد بهترین فریم‌ها را جدا کنید.
حساسیت (ISO) را بسته به تاریکی آسمان روی ۸۰۰ تا ۳۲۰۰ تنظیم کنید و فوکوس را دستی روی یک ستاره درخشان قفل کنید؛ فوکوس خودکار در تاریکی شب خطا می‌کند. کادر را طوری ببندید که هم آسمان باز و هم کمی افق یا منظره زمینی در آن باشد؛ شهابی که بر فراز یک منظره آشنا بگذرد، بسیار دیدنی‌تر از شهابی در آسمان خالی است.
با گوشی هم می‌توان امتحان کرد، اما شهاب‌های کم‌نور با حسگر کوچک گوشی ثبت نمی‌شوند؛ تنها یک گلوله آتشین واقعاً درخشان شانس ثبت دارد.
انتظارات واقع‌بینانه؛ سال ازدحام نیست
مهم‌ترین نکته درباره بارش شهابی ثوری ۲۰۲۶ این است که انتظار «باران شهاب» نداشته باشید. این بارش، بارش کم‌تعداد اما باکیفیت است: چند شهاب در ساعت، با شانس یک گلوله آتشین درخشان در یک شب خوب. اگر با همین انتظار بیرون بروید، هر شهاب درخشان یک غافلگیری خوشایند است؛ اگر منتظر ده‌ها شهاب در ساعت باشید، ناامید می‌شوید.
از طرف دیگر، شرایط ماه امسال واقعاً مساعد است و همین، ۲۰۲۶ را به سال خوبی برای ثوری‌ها تبدیل می‌کند؛ حتی اگر سال ازدحام نباشد. دو شب اوج، ۱۳ تا ۱۴ و ۲۰ تا ۲۱ آبان (۴ تا ۵ و ۱۱ تا ۱۲ نوامبر) را در تقویم علامت بزنید، یک جای تاریک پیدا کنید و یک ساعت زیر آسمان بنشینید. شاید همان شب، همان گلوله آتشینی را ببینید که تا مدت‌ها از یادتان نمی‌رود.
این مطلب با اقتباس از چشم‌انداز فعالیت شهابی انجمن شهاب‌سنگ آمریکا (American Meteor Society) و راهنماهای رصدی Space.com و EarthSky نوشته شده است. منبع اصلی: Meteor Activity Outlook for October 24-30, 2026.
مطالب مرتبط در ام وب
اگر بارش‌های شهابی را دوست دارید، این مطالب ام وب را هم ببینید: بارش شهابی جباری ۱۴۰۵؛ راهنمای تماشای اوج بارش امشب، پایان مأموریت رصدخانه سوئیفت و همنشینی ماه و زحل امشب.