مقدمه: چرا لینوکس؟
اگر از آن دسته کاربرانی هستید که لپ‌تاپ یا کامپیوتر قدیمی‌شان با ویندوز جدید به‌سختی کار می‌کند، یا از هزینه‌ی لایسنس و محدودیت‌های سیستم‌عامل‌های تجاری خسته شده‌اید، وقت آن رسیده که به لینوکس فکر کنید. لینوکس یک سیستم‌عامل رایگان و متن‌باز است؛ یعنی هم دانلود و نصبش هزینه‌ای ندارد و هم کد منبعش برای همه باز است. همین ویژگی باعث شده هزاران توسعه‌دهنده در سراسر جهان مدام آن را امن‌تر و بهتر کنند. از نظر امنیت، لینوکس زبانزد است: ویروس‌ها و بدافزارهای ویندوزی روی آن کار نمی‌کنند و به‌روزرسانی‌های امنیتی‌اش سریع منتشر می‌شوند. از طرفی لینوکس بسیار سبک است و روی سخت‌افزارهای قدیمی که ویندوزهای جدید روی آن‌ها به‌سختی نفس می‌کشند، روان اجرا می‌شود. جالب است بدانید سرورهای بیشتر وب‌سایت‌های جهان، سوپرکامپیوترها و حتی گوشی‌های اندرویدی هم بر پایه‌ی لینوکس کار می‌کنند. در این راهنما قدم‌به‌قدم یاد می‌گیرید که شروع لینوکس را از کجا آغاز کنید.
قدم ۱: اول بفهم لینوکس چیست
قبل از نصب، بهتر است دقیقاً بدانید لینوکس چیست و با چه چیزی طرف هستید. خیلی خلاصه: لینوکس در اصل نام «هسته» (Kernel) سیستم‌عامل است که سال ۱۹۹۱ توسط لینوس توروالدز نوشته شد و بعدها با ابزارهای پروژه‌ی گنو ترکیب شد تا سیستم‌عامل کاملی به نام گنو/لینوکس شکل بگیرد. وقتی می‌گوییم «اوبونتو» یا «لینوکس مینت»، در واقع از «توزیع‌های» لینوکس حرف می‌زنیم؛ بسته‌های آماده‌ای که هسته‌ی لینوکس را با محیط دسکتاپ و برنامه‌ها ترکیب کرده‌اند. اگر دوست دارید این موضوع را عمیق‌تر بفهمید، پیشنهاد می‌کنم اول نوشته‌ی لینوکس چیست و چه کاربردی دارد؟ را بخوانید و بعد به این راهنما برگردید.
قدم ۲: یک توزیع مناسب برای شروع انتخاب کن
بزرگ‌ترین سردرگمی مبتدی‌ها همین‌جاست: صدها توزیع لینوکس وجود دارد! اما برای شروع، فقط همین سه گزینه را در نظر بگیرید:
- اوبونتو (Ubuntu): محبوب‌ترین و پرپشتیبان‌ترین توزیع دنیا؛ نصب آسان، انجمن بزرگ و مستندات فراوان دارد. برای اکثر مبتدی‌ها بهترین انتخاب است.
- لینوکس مینت (Linux Mint): محیط دسکتاپی شبیه ویندوز دارد و کسانی که از ویندوز می‌آیند خیلی زود با آن راحت می‌شوند.
- زورین اواس (Zorin OS): مخصوص کسانی طراحی شده که از ویندوز یا مک مهاجرت می‌کنند؛ ظاهر زیبا و نصب بسیار ساده‌ای دارد.
توصیه‌ی ما: اگر شک دارید، با اوبونتو شروع کنید؛ چون برای هر مشکلی که پیش بیاید، صدها آموزش فارسی و انگلیسی آماده وجود دارد.
قدم ۳: لینوکس را بدون نصب امتحان کن
لازم نیست از همان روز اول ویندوزتان را پاک کنید! بیشتر توزیع‌ها حالت «لایو» (Live) دارند: فایل ISO را روی یک فلش USB می‌ریزید، کامپیوتر را با فلش بوت می‌کنید و بدون هیچ تغییری روی هارد، لینوکس را امتحان می‌کنید. راه دیگر، نصب لینوکس داخل یک «ماشین مجازی» با برنامه‌ی رایگان VirtualBox است؛ این‌طوری لینوکس داخل یک پنجره در ویندوز اجرا می‌شود و می‌توانید بدون هیچ ریسکی با آن کار کنید. چند روزی با محیط دسکتاپ، فایل‌منیجر و تنظیمات ور بروید تا دست‌تان بیاید و ببینید کدام توزیع بیشتر به سلیقه‌ی شما می‌خورد.
قدم ۴: ساخت فلش بوتیبل و نصب اوبونتو
وقتی آماده‌ی نصب شدید، این مراحل را دنبال کنید:
- فایل ISO اوبونتو را از سایت رسمی ubuntu.com دانلود کنید.
- با برنامه‌ی Rufus (در ویندوز) یا Balena Etcher یک فلش بوتیبل بسازید.
- کامپیوتر را با فلش بوت کنید و گزینه‌ی Install Ubuntu را بزنید.
- در مرحله‌ی نصب می‌توانید اوبونتو را «کنار ویندوز» (دوال‌بوت) نصب کنید تا هر بار موقع روشن شدن، سیستم‌عامل دلخواه را انتخاب کنید؛ یا کل دیسک را به لینوکس اختصاص دهید.
هشدار مهم: قبل از نصب حتماً از فایل‌های مهم‌تان بکاپ بگیرید. هرچند نصب کنار ویندوز معمولاً امن است، اما یک اشتباه در پارتیشن‌بندی می‌تواند اطلاعات‌تان را پاک کند. یک هارد اکسترنال یا فضای ابری برای بکاپ، بیمه‌ی شماست.
قدم ۵: کارهای اول بعد از نصب
تبریک! حالا لینوکس دارید. این چند کار را در اولین فرصت انجام دهید:
- سیستم را به‌روز کنید: ترمینال را با کلیدهای Ctrl+Alt+T باز کنید و دستور
sudo apt update && sudo apt upgradeرا بزنید. - برنامه‌های ضروری را نصب کنید: مرورگر فایرفاکس به‌صورت پیش‌فرض هست؛ می‌توانید VLC، لیبره‌آفیس و بقیه‌ی برنامه‌ها را از فروشگاه نرم‌افزار (Ubuntu Software) نصب کنید.
- با ترمینال آشنا شوید: ترمینال قلب لینوکس است و یادگیری چند دستور ساده، قدرت شما را چند برابر می‌کند. برای قدم بعدی یادگیری، حتماً آموزش کامل نصب ZSH در ترمینال اوبونتو را بخوانید تا ترمینال‌تان حرفه‌ای و زیبا شود.
جمع‌بندی
شروع لینوکس اصلاً ترسناک نیست: اول بفهمید لینوکس چیست، یک توزیع مبتدی‌پسند مثل اوبونتو انتخاب کنید، بدون نصب امتحانش کنید، بعد با خیال راحت نصبش کنید و قدم‌های اول را بردارید. مهم‌ترین نکته این است که عجله نکنید و از امتحان کردن نترسید؛ انجمن بزرگ لینوکس همیشه برای کمک اینجاست.