پس از ۲۲ سال شکار بی‌وقفه نیرومندترین انفجارهای کیهان، رصدخانه سوئیفت ناسا به کار خود پایان داد. این رصدخانه فضایی که در ابتدا فقط برای یک مأموریت دوساله طراحی شده بود، سرانجام در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۸ مهر ۱۴۰۵) به ارتفاعی رسید که دیگر نمی‌توانست در برابر کشش جوّ بالایی زمین مقاومت کند و تیم عملیات در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا فرمانی فرستاد که عملاً به فعالیت‌های علمی آن پایان داد. ناسا در اطلاعیه ۲۳ اکتبر خود اعلام کرد که سوئیفت در هفته‌های آینده وارد جو زمین می‌شود و با سوختن در جو، پرونده یکی از پربارترین مأموریت‌های تاریخ نجوم بسته خواهد شد.
رصدخانه سوئیفت چرا ساخته شد؟
رصدخانه سوئیفت در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۴ (۳۰ آبان ۱۳۸۳) با موشک دلتا ۲ از پایگاه کیپ کاناورال به فضا پرتاب شد تا معمایی را حل کند که بیش از سه دهه اخترشناسان را سردرگم کرده بود: انفجارهای پرتو گاما از کجا می‌آیند؟ این انفجارها در چند ثانیه انرژی‌ای به اندازه انرژی‌ای آزاد می‌کنند که خورشید در تمام عمر ده میلیارد ساله‌اش تولید می‌کند، اما چون بسیار کوتاه و غیرقابل پیش‌بینی‌اند، رصدشان تقریباً غیرممکن بود. سوئیفت با سه ابزار هم‌زمان ساخته شد: یک تلسکوپ پرتو گاما که آسمان را زیر نظر می‌گرفت، یک تلسکوپ پرتو ایکس و یک تلسکوپ فرابنفش و نور مرئی که می‌توانستند در کمتر از یک دقیقه به سمت انفجار بچرخند و پس‌تاب آن را ثبت کنند. این ترکیب «کشف سریع، مکان‌یابی دقیق، واکنش فوری» بعدها به الگوی استاندارد نجوم گذرا تبدیل شد؛ شاخه‌ای از نجوم که رویدادهای ناگهانی آسمان را دنبال می‌کند.
انفجارهای پرتو گاما؛ نیرومندترین انفجارهای کیهان
انفجار پرتو گاما زمانی رخ می‌دهد که ستاره‌ای بسیار پرجرم در پایان عمر خود فرو می‌ریزد یا دو ستاره نوترونی با هم برخورد می‌کنند. در هر دو حالت، فواره‌هایی از ذرات با سرعتی نزدیک به سرعت نور به فضا پرتاب می‌شوند و پرتوهای گامای پرانرژی تولید می‌کنند. سوئیفت در طول مأموریت خود بیش از ۲۰۰۰ انفجار پرتو گاما را ثبت کرد و نشان داد که این انفجارها دو خانواده متفاوت دارند:
- انفجارهای بلند که چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشند و از فروپاشی ستاره‌های پرجرم و انفجار ابرنواختری ناشی می‌شوند.
- انفجارهای کوتاه که کمتر از دو ثانیه طول می‌کشند و حاصل برخورد ستاره‌های نوترونی یا سیاه‌چاله‌ها هستند.
یکی از مشهورترین این رویدادها در مه ۲۰۰۵ رخ داد: انفجار GRB 050509B فقط ۰٫۰۳ ثانیه طول کشید، اما سوئیفت توانست پس‌تاب پرتو ایکس آن را با تنها ۱۱ فوتون ثبت کند. همان نشانه کوچک، تأییدی مهم بود بر این نظریه که انفجارهای کوتاه از برخورد اجرام فشرده مثل ستاره‌های نوترونی به وجود می‌آیند؛ نظریه‌ای که ۱۲ سال بعد، با رصد هم‌زمان امواج گرانشی و نور در رویداد تاریخی ۲۰۱۷، به‌طور قطعی ثابت شد و سوئیفت نیز در رصد پس‌تاب آن نقش داشت.
بزرگ‌ترین دستاوردهای رصدخانه سوئیفت
کارنامه سوئیفت فقط به انفجارهای پرتو گاما محدود نمی‌شود. این رصدخانه در ۲۲ سال فعالیت خود بیش از ۱۴۰۰ انفجار ابرنواختری را بررسی کرد، سیاه‌چاله‌های فعال در قلب کهکشان‌های دوردست را زیر نظر گرفت و حتی دنباله‌دارهای منظومه شمسی را رصد کرد. آرشیو علمی آن شامل بیش از یک و نیم میلیون تصویر از تلسکوپ فرابنفش و نور مرئی و حدود ۱۲ ترابایت داده است که تاکنون در نگارش نزدیک به ۷۰۰۰ مقاله علمی به کار رفته‌اند. نکته مهم این است که داده‌های سوئیفت از همان ابتدا به‌صورت عمومی در اختیار همه اخترشناسان جهان قرار می‌گرفت؛ سیاستی که باعث شد حتی تیم‌هایی که تلسکوپ خودشان را نداشتند، بتوانند با داده‌های آن کشفیات تازه‌ای داشته باشند. همین رویکرد «هشدار سریع و داده باز» بعدها در مأموریت‌های بزرگ دیگری مثل تلسکوپ‌های رصد امواج گرانشی و رصدخانه‌های نسل جدید تکرار شد.
چرا سوئیفت سقوط کرد؟ تلاش نجات ناکام
همه ماهواره‌های مدار پایین زمین به‌تدریج با جوّ رقیق بالایی برخورد می‌کنند و ارتفاع از دست می‌دهند، اما فعالیت خورشیدی اخیر این روند را برای سوئیفت به‌شدت سرعت بخشید. خورشید در اوج چرخه فعالیت خود جو زمین را منبسط می‌کند و کشش وارد بر ماهواره‌ها را بیشتر می‌کند. ناسا که از این خطر آگاه بود، با پرداخت ۳۰ میلیون دلار به شرکت کاتالیست اسپیس تکنالوجیز تلاش کرد سوئیفت را نجات دهد: فضاپیمای LINK این شرکت در ژوئیه ۲۰۲۶ به فضا رفت تا سوئیفت را بگیرد و به مداری بالاتر ببرد. اما LINK اندکی پس از پرتاب دچار چرخش غیرقابل کنترل شد و با وجود تلاش مهندسان برای تثبیت آن، در اوت ۲۰۲۶ مأموریت نجات رسماً لغو شد. تیم سوئیفت مدتی رصد را متوقف کرد تا کشش کمتر شود و عمر ماهواره بیشتر شود، اما پس از بازگشت به رصد، سقوط دوباره سرعت گرفت تا اینکه در ۲۰ اکتبر، در ارتفاع ۲۷۵ کیلومتری، فضاپیما دیگر نتوانست جهت‌گیری خود را حفظ کند و وارد حالت امن شد. همان روز، فرمان پایان عملیات صادر شد.
میراث رصدخانه سوئیفت و جانشینان آن
ورود مجدد سوئیفت به جو نیز بخشی از همین پایان است: بیشتر بدنه یک ماهواره در چنین سقوطی بر اثر گرمای شدید اصطکاک می‌سوزد و از بین می‌رود، و زمان و مکان دقیق ورود مجدد تا روزهای آخر به‌طور دقیق قابل پیش‌بینی نیست، چون به فعالیت خورشید و چگالی متغیر جوّ بالایی بستگی دارد. به همین دلیل ناسا فقط بازه‌ای چند هفته‌ای اعلام کرده و گزارش‌های خبری ماه نوامبر را زمان احتمالی سقوط می‌دانند. این عدم قطعیت، خود یادآور واقعیت مهمی است: مدار پایین زمین محیطی پویا و در حال تغییر است و حتی ماهواره‌های کهنه‌کار نیز در برابر آن مصون نیستند.
پایان سوئیفت به معنای پایان رصد انفجارهای پرتو گاما نیست، اما جای خالی آن به‌سادگی پر نمی‌شود. هیچ رصدخانه دیگری ترکیب سرعت، دقت مکان‌یابی و پوشش چندطول‌موجی سوئیفت را یکجا ندارد. مأموریت‌هایی مثل رصدخانه اینتگرال آژانس فضایی اروپا و تلسکوپ‌های زمینی به رصد ادامه می‌دهند، اما اخترشناسان نگران‌اند که تا زمان آماده‌شدن جانشینی واقعی، برخی انفجارهای کوتاه و کم‌نور از دست بروند. با این حال، میراث سوئیفت زنده است: آرشیو ۱۲ ترابایتی آن همچنان در دسترس است و با ابزارهای تازه تحلیل داده، از جمله هوش مصنوعی، ممکن است نشانه‌هایی در داده‌های قدیمی آن پیدا شود که پیش‌تر از چشم‌ها پنهان مانده بود. سوئیفت نشان داد که یک مأموریت کوچک و چابک، اگر سریع واکنش نشان دهد و داده‌اش را با همه به اشتراک بگذارد، می‌تواند تأثیری به اندازه بزرگ‌ترین تلسکوپ‌ها داشته باشد. همان‌طور که برنامه آرتمیس ناسا برای بازگشت انسان به ماه نشان می‌دهد، نجوم امروز بیش از همیشه بر همکاری، سرعت و داده باز تکیه دارد؛ راهی که سوئیفت یکی از پیشگامان آن بود.
منبع اصلی این مطلب: وبلاگ مأموریت سوئیفت در NASA Science با عنوان «NASA’s Swift Mission Ends Ahead of Re-Entry»، منتشرشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶.